Selecteer een pagina

 

“It is not the strongest of the species that survive, nor the most intelligent, but the one most responsive to change” – Charles Darwin

J. Rotmans (2017). Omwenteling, van mensen, organisaties en samenleving. Amsterdam: De Arbeiderspers.

Een goede eeuw geleden was een roerige tijd met veel veranderingen. Door de industriële revolutie ontstonden maatschappelijke verschuivingen met als gevolg vele veranderingen waar we nu nog steeds van profiteren. Die roerige tijd leidde tot een samenleving die top-down door de overheid aangestuurd werd. De samenleving werd geordend op basis van zuilen. Deze ordening en manier van aansturen lijkt anno 2018 niet langer te werken. Er is behoefte aan wat anders door verschuivingen die hebben plaatsgevonden. Onder andere politieke aardverschuivingen van West naar Oost waar Europa tussenin zit. Maar ook verandering in energie en grondstoffen. We zitten duidelijk in de transitie van kolen en olie naar zon, wind en biomassa. Er is een toenemende financiële en sociale ongelijkheid waar te nemen die vooral de onder-en middenklasse raakt. Digitalisering en robotisering zorgen voor onzekerheid bij mensen omdat zij hun banen kwijt raken. De grootste boosdoener die is ontstaan vanuit de industriële revolutie is de mens die voor een enorme klimaatverandering heeft gezorgd. Zij zijn de belangrijkste vormgevers van de aarde en hebben deze de afgelopen eeuw enorm aangetast. Rotmans beschrijft in zijn boek Omwenteling treffend in welke fase wij nu zitten en welke gevolgen de vorige eeuw voor mens, organisatie en samenleving gebracht heeft. Een prachtig en ook hoopvol boek.

Het gevolg van deze verschuivingen is dat er momenteel een grote omwenteling lijkt plaats te vinden, we zitten er nu middenin. Er is behoefte aan wat anders, net als een eeuw geleden. Mensen zien dat we zo niet langer door kunnen gaan. Er ontstaan nieuwe normen en waarden en vormen van solidariteit. Samenredzaamheid, vertrouwen, vrijheid, ruimte, ontplooiing en co-creatie lijken steeds belangrijker te worden. Niet langer macht, het individu en veel geld verdienen. Huidige dominante stelsels (bijvoorbeeld gemeenten) kunnen de mondige burgers niet langer bedienen. We wantrouwen grote bedrijven, banken en de overheid.

Gelukkig zijn er steeds meer groepen die wereldwijd het heft in handen nemen en proberen een betere samenleving te creëren. Bestaande organisaties kunnen hier maar moeilijk mee omgaan. Rotmans omschrijft de veranderingen die we nu aan het doormaken zijn treffend Vooruit naar vroeger. Hij bedoelt hiermee dat veel mensen wel aanvoelen dat het einde van deze samenleving in zicht is. Mensen verlangen enerzijds terug naar vroeger, naar de eenvoud, de rust en het vertrouwen, maar willen aan de andere kant ook vooruit en dat kan ook niet anders. Helemaal terug is geen optie daarvoor is veel te veel veranderd. Maar alleen vooruit kan ook niet zomaar, daarvoor zit het probleem te diep. Vooruit naar vroeger dus…Niet alleen aan je eigen welbevinden denken, maar consequent proberen een betere samenleving te creëren waarbij we wel slimme technologieën inzetten om onder andere het vertrouwen te herstellen, onze aarde te herstellen en de problemen waar we nu mee geconfronteerd worden tegen te kunnen gaan.
Typerend is dat huidige veranderingen in de samenleving van onderaf komen en vaak beginnen op het lokale niveau. Er zijn tal van burgerinitiatieven gaande. De verandering gaat op deze manier van onderaf gewoon door, maar wordt tegelijkertijd belemmerd door bestaande wet-en regelgeving. Een treffend voorbeeld is de huidige afvalwet die bedrijven belemmert afval als grondstof te gaan werken. Er is een duidelijke vraag naar slimme regels en wetten die passen bij de huidige samenleving.

Gaandeweg zie je dat er disrupties op alle niveaus ontstaan; ontwrichtingen. Denk bijvoorbeeld aan WhatsApp of de 3D-printer. Disrupties zijn een middel om een betere, duurzamere en rechtvaardigere samenleving te creëren, aldus Romans.

Wat vraagt deze roerige tijd van organisaties? Deze zijn niet langer verticaal, maar horizontaal, niet hiërarchisch, maar organisch, niet log maar wendbaar. Wendbare bedrijven kennen geen overhead, kunnen de latente behoefte van mensen goed inschatten, werken in multidisciplinaire teams waarbij diversiteit het uitgangspunt is, hebben vertrouwen als basis en zijn flexibel. Dit alles is een voorwaarde om zich aan te kunnen passen aan de huidige flexibele samenleving. Organisaties moet dus getransformeerd worden en hebben transformatieve leiders nodig.

Rotmans, die zelf een transformatief leider is, beschrijft wie deze leiders zijn. Zij reflecteren op zichzelf en op hun denken en handelen. Zij proberen hun angst voor diepe verandering te erkennen en die angst te overwinnen. “ Begin klein vanuit een hoger doel en ontwikkel van daaruit een veranderstrategie,” aldus Rotmans. Leiders in deze turbulente tijd moeten een zekere rust uitstralen en creëren. Stimuleer een vorm waarin leren, zoeken en experimenteren centraal staan en waarin fouten gemaakt mogen worden.

Het onderwijs blijft bij al deze veranderingen hopeloos achter. De huidige en toekomstige samenleving stelt andere eisen aan mensen, zoveel is inmiddels wel duidelijk. Het onderwijs is de schakel voor de kanteling van de economie en de samenleving. “Veel leerlingen worden nog steeds opgeleid tot kleine automaatjes en zijn niet wendbaar en veerkrachtig” , stelt Rotmans. Zij worden opgeleid voor beroepen die over twintig jaar waarschijnlijk al lang niet meer bestaan. Deze nieuwe economie vraagt om andere kennis en vaardigheden dan die wij nu aan onze kinderen in het onderwijs meegeven. Multi-en interdisciplinaire scholing en vorming, samen denken en samenwerken zijn essentiële vaardigheden. Goed kunnen communiceren, kritisch kunnen denken, het op de juiste wijze interpreteren van al die overvloedige kennis dat zijn vaardigheden waar leerlingen later echt wat aan hebben. Het draait niet langer om het hebben van kennis, maar om het delen van kennis. We moeten onze leerlingen voorbereiden op continue verandering en niet op stabiliteit. Leren-werken-ondernemen moet in iedere school centraal staan. We leren onze leerlingen nog steeds niet dat fouten maken goed is, dat je daarvan leert. Zodra je die omslag gaat maken in scholen, ontstaat er vrijwel meteen een andere dynamiek in een organisatie. Er verschijnt weer hoop en motivatie in de ogen van de leerlingen en de docenten. In plaats van zelfredzaamheid zou samenredzaamheid centraal moeten staan waarbij het draait om de persoon en het collectief. Het is een lange opsomming over het onderwijs die ik al vaker heb gemaakt en ik maak hem nu weer. Het is namelijk belangrijk dat bestuurders van scholen, schoolleiders, en docenten deze transformatie in het onderwijs doorzetten. Leerlingen die wij deze bagage nu niet meegeven, lopen later onherroepelijk vast. Er is behoefte aan leiders die in staat zijn te transformeren, die niet alleen omdenken, maar ook omdoen. Dat geldt natuurlijk niet alleen voor het onderwijs, maar dit is wel een sector die nog echt vastzit en waar verandering essentieel is. Welke disruptie heeft het onderwijs nodig om een transformatie te bewerkstelligen?

Dus ja, zonder meer vooruit naar vroeger. Dit geldt ook voor het onderwijs. Enerzijds willen we ook in het onderwijs terug naar vertrouwen, stabiliteit, rust en eenvoud. Anderzijds is er echt behoefte aan wat anders en ontkomen we niet aan digitale ontwikkelingen en gepersonaliseerd leren. Rotmans omschrijft het prachtig en daar wil ik graag mee eindigen:

‘Wij behandelen iedere leerling ongelijk’ is het adagium van een school die ik bezocht. ‘Want als je iedere leerling gelijk behandelt, krijg je juist ongelijkheid.’ Deze cruijffiaanse logica raakt de kern: iedere leerling ongelijk behandelen betekent dat je voor iedere leerling een eigen leerroute ontwikkelt, waarbij het beste uit leerlingen wordt gehaald. Gepersonaliseerd onderwijs vormt de toekomst van het onderwijs. Leren van en met elkaar blijft een belangrijk onderdeel; het groepselement is dus van wezenlijk belang’.

Bent u in uw school bezig met een verandering naar onderwijs waarbij leerlingen voorbereid worden op deze nieuwe samenleving en heeft u hier ondersteuning bij nodig, neem dan contact met mij op: info@minkeknol.nl